علامه محمدباقر مجلسی

محمد باقر بن محمد تقی بن المقصود علی المجلسی معروف به علامه مجلسی یا مجلسی دوم(۱۰۳۷ ـ ۱۱۱۰ق) و از معروف‌ترین علما، فقها و محدثان در جهان اسلاماست. وی از صاحب منصبان با نفوذ شیعه در عصر صفویه و صاحب کتاب حدیثی بحار الانوار است.

او در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه ، فلسفه، منطق، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علوم غریبه متخصص بود.

از مشهورترین استادان وی می توان ملا صالح مازندرانی، ملا محسن فیض کاشانی، سید علی خان مدنی و ملا خلیل قزوینی را نام برد.

همچنین معروفترین شاگردان او عبارتند از: میرزا عبدالله افندی اصفهانی، سید نعمت الله جزایری، شیخ عبدالله بحرانی، محمد بن علی اردبیلی، میرزا محمد مشهدی، میر محمدحسین خاتون آبادی، سید ابوالقاسم خوانساری.

مجلسی دارای آثار بسیاری است که از جمله آنهاست: بحارالانوار، مرآة العقول، حق الیقین، زاد المعاد، تحفة الزائر، عین الحیات، حیاة القلوب، جلاء العیون، حلیة المتقین.

ولادت و نسب

وی در سال ۱۰۳۷هـ ق در اصفهان به دنیا آمد.[۱] ولادت او مصادف با حکومت صفویان و آخرین سال سلطنت شاه عباس اول بوده است. پدرش از بزرگان و مجتهدان سرشناس عصر خویش و از شاگردان شیخ بهایی، ملا عبدالله شوشتری ومیرداماد بود. مادرش، دختر صدرالدین محمد عاشوری قمی است که از خاندان علم و فضیلت به شمار می‌روند.[۲]

همسر و فرزندان

گفته شده وی دارای ۳ همسر بود که از آنها صاحب ۴ پسر و ۵ دختر گردید.[۳]

خاندان مجلسی

خاندان علامه مجلسی از جمله پر افتخارترین خاندان‌های شیعه در قرون اخیر است. در این خانواده نزدیک به یکصد عالم وارسته و بزرگوار دیده می‌شود.

جد اعلای پدری وی حافظ ابونعیم اصفهانی از محدثان و حفاظ است. پدربزرگ محمد باقر، «‌ملا مقصود‌» بود که وی را شاعری باتقوا و دانشمندی فاضل توصیف کرده‌اند.[۴] جده پدری او دختر کمال الدین شیخ حسن عاملی نطنزی اصفهانی است. برادران مجلسی، میرزا عزیزالله و ملا عبدالله هستند که محدث نوری آنان را مدح کرده است. آمنه بیگم مشهورترین خواهر مجلسی است که از دانشمندان زمان خود و همسر ملا صالح مازندرانی است.[۵]

علت شهرت به «‌مجلسی‌»

گفته شده که چون جدّ او دارای مجالس پر شور بوده یا این که در اشعارش از تخلّص «‌مجلسی‌» استفاده می‌کرده، به این نام شهرت یافتند.[۶] نقل دیگر آن است که چون محمدتقی در قریه «‌مجلس‌» اصفهان می‌زیسته است این خاندان به مجلسی معروف گردیدند.[۷]

تحصیلات

وی از همان ابتدا تحت تربیت پدری عالم قرار گرفت و علاقمند به فراگیری همه علوم دینی بود. خود او می‌نویسد:

  • من از عنفوان جوانی شیفته انواع علوم دینی بوده و به آن عشق می‌ورزیدم و به فضل خدا به بوستان‌های دانش راه می‌یافتم. سپس به برداشت درست یا نادرست آن علم واقف می‌شدم تا آن که از میوه‌های گوناگون و گل‌های رنگارنگ آن برای خویش فراهم ساختم. من از هر آبشخوری جرعه‌ای نوشیده و از هر خرمنی خوشه‌ای برگرفتم.[۸]

مقام علمی

علامه مجلسی آنچنان شهرتی در علوم مختلف اسلامی دارد که محتاج هیچ بیان و توضیحی نیست. وی از جمله بزرگانی است که از جامعیت خاصی برخوردار بود. او در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال ودرایه تخصص داشت. این علوم در کنار علوم عقلی همچون فلسفه، منطق، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علوم غریبه از او شخصیتی ممتاز و بی‌نظیر ساخته است.

علامه ریزبینی و نکته سنجی‌‏های بسیار زیبایی پیرامون روایات مشکل دارد. بیان‌های علامه در ذیل روایات و آیات قرآن بسیار دقیق و زیبا است. وی علاوه بر علومی چون روایات اهل بیت(ع) در فقه نیز تبحری بالا داشته، گرچه اکثر مجلدات فقهی بحار، پاکنویس نشده است.

دعای پدر در حق فرزند خویش

از محمدتقی مجلسی پدر محمدباقر نقل شده است که در یکی از شب‌ها پس از نماز شب حالت خوشی به من دست داد و ناگاه صدای گریه طفل خویش را شنیدم. به جانب خدا عرض کردم:

  • الهی! به حق محمد و آل محمد(ص) این طفل را مروج دین خودت و نشردهندۀ احکام سید المرسلین قرار بده و توفیقاتی به او مرحمت کن که انتهایی بر آن نباشد.[۹] نقل شده که محمد تقی مجلسی مقرر کرد تا مادر محمدباقر، او را در حال ناپاکی شیر ندهد.[۱۰]

مجلسی در کلام بزرگان

درباره وی گفته شده او نخستین کسی است که علم حدیث را در دوره صفویه منتشر ساخت.[۱۱